آشنایی با روش تدریس 5E و مراحل اجرای آن

در دنیای آموزش امروز، دیگر کافی نیست که مدرس فقط مطالب را توضیح دهد و فراگیران هم آن ها را حفظ کنند. یادگیری زمانی عمیق تر و کاربردی تر می شود که دانش آموز، دانشجو یا شرکت کننده آموزشی بتواند خودش با موضوع درگیر شود، سوال بپرسد، تجربه کند، نتیجه بگیرد و در نهایت آموخته های خود را در موقعیت های واقعی به کار ببرد.

یکی از مدل های آموزشی که دقیقا با همین نگاه طراحی شده، روش تدریس 5E است. این روش که در زبان انگلیسی با عنوان 5e teaching method شناخته می شود، یک الگوی مرحله ای برای طراحی آموزش فعال و عمیق است. در این مدل، یادگیری فقط به شنیدن توضیحات مدرس محدود نمی شود؛ بلکه فراگیر در چند مرحله از درگیری اولیه با موضوع تا ارزیابی نهایی، وارد مسیر یادگیری می شود.

برای مدرس هایی که در کلاس حضوری، کلاس آنلاین، وبینار آنلاین یا دوره های آموزشی فعالیت می کنند، آشنایی با روش تدریس 5E می تواند بسیار کاربردی باشد. مخصوصا در آموزش آنلاین، امکاناتی مانند ضبط کلاس، تخته وایت برد، مدیریت جلسه و ابزار های تعاملی می توانند اجرای این روش را ساده تر و حرفه ای تر کنند.

 

آشنایی با الگوی آموزشی 5E

 

چرا مدل 5E برای آموزش امروزی اهمیت دارد؟

 

در بسیاری از کلاس ها، فراگیران فقط اطلاعات را دریافت می کنند، اما لزوما آن را درک نمی کنند. ممکن است یک دانش آموز بتواند تعریف یک مفهوم را حفظ کند، اما وقتی با یک مسئله واقعی روبرو می شود، نداند چطور باید از آن مفهوم استفاده کند.

روش تدریس 5E تلاش می کند این فاصله را کمتر کند. در این مدل، یادگیری فقط در ذهن اتفاق نمی افتد؛ بلکه با تجربه، تعامل، تحلیل و تمرین همراه می شود. فراگیر ابتدا با یک موضوع درگیر می شود، سپس آن را بررسی می کند، بعد توضیح دقیق دریافت می کند، آموخته خود را گسترش می دهد و در نهایت ارزیابی می شود.

این ساختار باعث می شود یادگیری عمیق تر و ماندگار تر باشد. از طرف دیگر، برای کلاس آنلاین هم بسیار مناسب است؛ چون اگر مدرس بتواند هر مرحله را درست طراحی کند، شرکت کنندگان از حالت منفعل خارج می شوند و مشارکت بیشتری در کلاس خواهند داشت.

برای مثال، در یک کلاس آنلاین، مدرس می تواند جلسه را با یک سوال چالشی شروع کند، از تخته وایت برد برای جمع آوری ایده ها استفاده کند، فعالیت گروهی تعریف کند، توضیح اصلی را ارائه دهد، جلسه را ضبط کند و در پایان با پرسش، تمرین یا ارائه کوتاه، یادگیری را ارزیابی کند.

 

تفاوت روش 5E با تدریس سنتی

برای اینکه بهتر متوجه شویم روش تدریس 5E چه تفاوتی با شیوه های رایج دارد، جدول زیر می تواند کمک کننده باشد:

همان طور که می بینید، روش تدریس 5E فقط یک مدل ظاهری برای تقسیم بندی درس نیست. این روش نگاه مدرس به آموزش را تغییر می دهد. در این مدل، مدرس قرار نیست فقط پاسخ بدهد؛ بلکه باید موقعیتی بسازد که فراگیر به سمت کشف، فهم و کاربرد حرکت کند.

 

گام های اصلی در روش تدریس 5E

برای اجرای درست این روش، باید پنج مرحله آن را به خوبی بشناسیم. هر مرحله هدف مشخصی دارد و اگر یکی از آن ها حذف شود یا سطحی اجرا شود، کیفیت نهایی یادگیری کاهش پیدا می کند.

• مرحله اول: ایجاد درگیری ذهنی با موضوع

  اولین مرحله در روش تدریس 5E، Engage یا درگیر کردن است. در این مرحله، مدرس باید ذهن فراگیران را نسبت به موضوع فعال کند. هدف این نیست که درس کامل توضیح داده شود؛ بلکه قرار است کنجکاوی ایجاد شود.

  برای شروع این مرحله می توان از یک سوال چالشی، تصویر، ویدیو، داستان کوتاه، مسئله واقعی، آمار عجیب یا حتی یک تجربه روزمره استفاده کرد. نکته مهم این است که شروع کلاس نباید خشک و مستقیم باشد. مدرس باید کاری کند که فراگیر احساس کند موضوع برای او مهم و قابل پیگیری است.

  برای مثال، اگر موضوع درس درباره مصرف انرژی باشد، مدرس می تواند این سوال را مطرح کند: «چرا دو خانه با متراژ یکسان، هزینه برق متفاوتی دارند؟» چنین سوالی ذهن فراگیر را درگیر می کند و زمینه را برای ادامه آموزش فراهم می سازد.

  در یک کلاس آنلاین، این مرحله اهمیت بیشتری دارد. چون در فضای آنلاین تمرکز مخاطب سریع تر از بین می رود. مدرس می تواند از چت، نظرسنجی، تخته وایت برد یا نمایش اسلاید برای شروع جذاب تر استفاده کند.

• مرحله دوم: کاوش و تجربه مستقیم

  مرحله دوم Explore یا کاوش نام دارد. در این بخش، فراگیران فرصت پیدا می کنند خودشان موضوع را بررسی کنند. مدرس هنوز نباید همه پاسخ ها را آماده ارائه دهد. بهتر است فراگیران ابتدا با مسئله درگیر شوند، مشاهده کنند، حدس بزنند، آزمایش کنند، اطلاعات جمع آوری کنند و ایده های اولیه خود را بسازند.

  این مرحله یکی از مهم ترین بخش های 5e teaching method است. چون باعث می شود فراگیر قبل از دریافت توضیح رسمی، خودش با مفهوم برخورد کند. همین برخورد اولیه باعث می شود بعدا توضیحات مدرس برای او معنا دار تر شود.

  در کلاس حضوری، این مرحله می تواند به شکل فعالیت گروهی، آزمایش، بررسی نمونه یا بحث کلاسی اجرا شود. در کلاس آنلاین هم می توان از فایل، ویدیو، اتاق های گفتگو، تخته وایت برد یا فعالیت های کوتاه گروهی استفاده کرد.

  برای مثال، در یک وبینار آنلاین آموزشی، مدرس می تواند از شرکت کنندگان بخواهد یک موقعیت واقعی را تحلیل کنند و نتیجه خود را در چت یا روی تخته وایت برد بنویسند. این کار باعث می شود مخاطبان به جای شنیدن صرف، وارد فرایند یادگیری شوند.

• مرحله سوم: توضیح و ساختن مفهوم اصلی

  مرحله سوم Explain یا توضیح است. در این مرحله، مدرس وارد عمل می شود و مفاهیم اصلی را به شکل دقیق، منظم و قابل فهم توضیح می دهد. اما تفاوت مهم اینجاست که توضیح مدرس بعد از تجربه و کاوش فراگیران ارائه می شود، نه قبل از آن.

  وقتی فراگیران ابتدا با مسئله روبرو شده اند، سوال دارند، حدس زده اند و تجربه اولیه داشته اند، توضیح مدرس برای آن ها قابل فهم تر و جذاب تر می شود. در این مرحله، مدرس باید مفاهیم را به یافته های فراگیران وصل کند. یعنی نشان دهد آنچه افراد تجربه کرده اند، به چه مفهوم علمی، آموزشی یا کاربردی مربوط می شود.

  در این بخش، استفاده از مثال، نمودار، تصویر، تخته وایت برد و جمع بندی مرحله ای بسیار مهم است. در آموزش آنلاین، مدرس می تواند روی تخته وایت برد مفاهیم را دسته بندی کند و با ضبط کلاس، امکان مرور دوباره را برای فراگیران فراهم کند.

  مرحله توضیح نباید بیش از حد طولانی و یک طرفه شود. اگر مدرس دوباره به حالت سخنرانی طولانی برگردد، روح مدل 5E از بین می رود. بهتر است توضیح ها کوتاه، هدفمند و مرتبط با تجربه قبلی فراگیران باشد.

• مرحله چهارم: گسترش یادگیری و کاربرد در موقعیت جدید

  مرحله چهارم Elaborate یا گسترش است. در این مرحله، فراگیران باید آموخته خود را در موقعیت های جدید به کار ببرند. هدف این است که یادگیری از یک مثال خاص فراتر برود و فرد بتواند مفهوم را در شرایط متفاوت استفاده کند.

  برای مثال، اگر در مرحله قبل فراگیران مفهوم یک روش حل مسئله را یاد گرفته اند، حالا باید همان روش را در مسئله ای تازه به کار ببرند. اگر درباره یک موضوع مدیریتی آموزش دیده اند، می توانند یک سناریوی واقعی را تحلیل کنند. اگر موضوع آموزشی بوده، می توانند یک فعالیت کوچک طراحی کنند.

  این مرحله کمک می کند یادگیری عمیق تر شود. چون بسیاری از افراد ممکن است یک مفهوم را در همان مثال کلاس بفهمند، اما نتوانند آن را در شرایط دیگر استفاده کنند. مرحله گسترش دقیقا برای حل همین مشکل طراحی شده است.

  در کلاس آنلاین، مدرس می تواند از شرکت کنندگان بخواهد تمرین کوتاه انجام دهند، در گروه های کوچک بحث کنند، یک مثال جدید بسازند یا نتیجه خود را ارائه دهند. امکاناتی مانند مدیریت جلسه، تخته وایت برد و امکان برگزاری وبینار آنلاین می تواند این بخش را منظم تر کند.

• مرحله پنجم: ارزیابی و بازخورد

  آخرین مرحله Evaluate یا ارزیابی است. در این مرحله، مدرس بررسی می کند که فراگیران تا چه اندازه به اهداف آموزشی رسیده اند. اما ارزیابی در روش تدریس 5E فقط به آزمون پایانی محدود نیست. در تمام مراحل، مدرس می تواند با مشاهده رفتار، پاسخ ها، مشارکت ها، تمرین ها و گفتگو ها، میزان یادگیری را بررسی کند.

  ارزیابی می تواند به شکل پرسش کوتاه، تمرین عملی، آزمون، ارائه، پروژه کوچک، تحلیل یک مسئله یا حتی گفتگوی کلاسی باشد. مهم این است که ارزیابی فقط حافظه را نسنجند؛ بلکه فهم، تحلیل، کاربرد و توانایی انتقال مفهوم را هم بررسی کند.

  در یک کلاس آنلاین یا وبینار آنلاین، ارزیابی می تواند با نظرسنجی، سوال در چت، تمرین پایانی، فرم بازخورد یا ارائه کوتاه انجام شود. همچنین ضبط کلاس به مدرس و فراگیران کمک می کند روند یادگیری و عملکرد خود را دوباره بررسی کنند.

 

هدف اصلی از اجرای مراحل 5E چیست؟

 

مزایای استفاده از روش تدریس 5E

 

روش تدریس 5E مزایای زیادی برای مدرس و فراگیر دارد. یکی از مهم ترین مزیت های آن، افزایش مشارکت در کلاس است. چون فراگیر از همان ابتدا با سوال یا مسئله روبرو می شود و در ادامه هم نقش فعال دارد.

مزیت دیگر، درک عمیق تر مفاهیم است. وقتی فرد ابتدا موضوع را تجربه می کند و بعد توضیح می گیرد، ذهن او آمادگی بیشتری برای فهم دارد. همین موضوع باعث می شود مطالب بهتر در ذهن بمانند.

این روش همچنین مهارت حل مسئله را تقویت می کند. فراگیر یاد می گیرد که برای فهم یک موضوع باید سوال بپرسد، بررسی کند، تحلیل کند و نتیجه بگیرد. این مهارت فقط برای درس نیست؛ در زندگی واقعی و محیط کار هم بسیار ارزشمند است.

از دیگر مزایای روش 5E می توان به افزایش انگیزه یادگیری، تقویت تفکر انتقادی، امکان اجرای فعالیت گروهی، بهبود ارتباط بین مدرس و فراگیر و مناسب بودن برای آموزش های آنلاین اشاره کرد.

وقتی یک مدرس از پلتفرم کلاس آنلاین استفاده می کند، می تواند این مزایا را بهتر اجرا کند. چون ابزار هایی مثل تخته وایت برد، ضبط کلاس، مدیریت جلسه و امکان برگزاری وبینار آنلاین به او کمک می کنند آموزش را از حالت ساده و یک طرفه خارج کند.

 

محدودیت ها و چالش های روش 5E

چالش های احتمالی این روش:

• نیاز به زمان بیشتر برای طراحی: مدرس باید برای هر مرحله فکر کند، فعالیت مناسب طراحی کند و بداند قرار است در هر بخش چه اتفاقی بیفتد.
• نیاز به مدیریت دقیق کلاس: چون فراگیران درگیر فعالیت، بحث، تحلیل و سوال می شوند، ممکن است مسیر کلاس از کنترل خارج شود.
• عادت فراگیران به روش سنتی: بعضی فراگیران ممکن است در ابتدا انتظار داشته باشند مدرس همه چیز را مستقیم توضیح دهد.
• وابستگی بیشتر به ابزار مناسب در آموزش آنلاین: اگر امکان تعامل، نمایش محتوا، تخته وایت برد، ضبط جلسه یا مدیریت شرکت کنندگان وجود نداشته باشد، برخی مراحل به خوبی اجرا نمی شوند.

با وجود مزایای زیاد، روش تدریس 5E بدون چالش نیست. اولین چالش این است که طراحی آن زمان بیشتری می خواهد. مدرس باید برای هر مرحله فکر کند، فعالیت مناسب طراحی کند و بداند قرار است در هر بخش چه اتفاقی بیفتد.

چالش دوم این است که اجرای این روش به مهارت مدیریت کلاس نیاز دارد. چون فراگیران درگیر فعالیت، بحث، تحلیل و سوال می شوند، ممکن است مسیر کلاس از کنترل خارج شود. مدرس باید بتواند فضا را مدیریت کند و در عین حفظ مشارکت، مسیر یادگیری را منظم نگه دارد.

چالش دیگر این است که بعضی فراگیران به روش های سنتی عادت دارند. ممکن است در ابتدا انتظار داشته باشند مدرس همه چیز را مستقیم توضیح دهد. در چنین شرایطی، مدرس باید به تدریج آن ها را با مدل فعال یادگیری آشنا کند.

همچنین در کلاس آنلاین، اگر ابزار مناسب وجود نداشته باشد، اجرای روش 5E سخت تر می شود. برای مثال، اگر امکان تعامل، نمایش محتوا، تخته وایت برد، ضبط جلسه یا مدیریت شرکت کنندگان وجود نداشته باشد، برخی مراحل به خوبی اجرا نمی شوند. به همین دلیل انتخاب یک بستر مناسب برای آموزش آنلاین می تواند اجرای این روش را ساده تر و حرفه ای تر کند.

 

سخن مدیر عامل

 

اجرای روش 5E در کلاس آنلاین

یکی از نکات مهم درباره روش تدریس 5E این است که فقط برای کلاس حضوری نیست. اگر مدرس ابزار مناسبی داشته باشد، می تواند این روش را در کلاس آنلاین هم اجرا کند.

در مرحله درگیری، مدرس می تواند با یک سوال، تصویر یا ویدیو جلسه را شروع کند. در مرحله کاوش، می تواند از فراگیران بخواهد نظر خود را در چت بنویسند، روی تخته وایت برد ایده بدهند یا در گروه های کوچک گفتگو کنند. در مرحله توضیح، مدرس می تواند مفاهیم را با اسلاید و تخته وایت برد توضیح دهد. در مرحله گسترش، می تواند تمرین یا سناریوی جدید مطرح کند. در مرحله ارزیابی هم می تواند از آزمون کوتاه، پرسش کلاسی یا ارائه استفاده کند.

در وبینار آنلاین هم این روش قابل اجرا است. حتی اگر تعداد شرکت کنندگان زیاد باشد، مدرس می تواند با سوال های مرحله ای، نظرسنجی، چت، تمرین کوتاه و جمع بندی منظم، مخاطب را درگیر نگه دارد.

برای اجرای روش تدریس 5E در فضای آنلاین، وجود امکاناتی مانند ضبط کلاس، تخته وایت برد، مدیریت جلسه و امکان برگزاری کلاس آنلاین و وبینار آنلاین اهمیت زیادی دارد. این امکانات به مدرس کمک می کنند آموزش را مرحله ای تر، تعاملی تر و قابل پیگیری تر برگزار کند.

 

جمع بندی

روش تدریس 5E یا 5e teaching method یکی از مدل های کاربردی برای طراحی آموزش فعال و عمیق است. این روش شامل پنج مرحله درگیری، کاوش، توضیح، گسترش و ارزیابی است. هر مرحله نقش مشخصی در فرایند یادگیری دارد و در کنار هم باعث می شوند فراگیر فقط شنونده نباشد، بلکه در یادگیری مشارکت فعال داشته باشد.

هدف اصلی این مدل، ایجاد یادگیری عمیق، ماندگار و قابل کاربرد است. فراگیر در این مسیر با موضوع درگیر می شود، آن را بررسی می کند، توضیح درست را دریافت می کند، آموخته خود را گسترش می دهد و در نهایت ارزیابی می شود.

اگرچه اجرای روش تدریس 5E نیاز به برنامه ریزی، زمان و مدیریت بهتر کلاس دارد، اما مزایای آن در افزایش مشارکت، تقویت تفکر انتقادی، بهبود یادگیری و کاربردی تر شدن آموزش قابل توجه است.

برای مدرس ها، آموزشگاه ها و سازمان هایی که به دنبال برگزاری آموزش های آنلاین حرفه ای هستند، استفاده از بستری که امکاناتی مثل کلاس آنلاین، وبینار آنلاین، تخته وایت برد، ضبط کلاس و مدیریت جلسه داشته باشد، می تواند فرایند آموزش را تعاملی تر و موثر تر کند.