صفر تا صد مفهوم عدالت آموزشی + بررسی ۵ چالش بزرگ بر سر راه آن

تصور کنید دو نوجوان هم سن و سال در حال آماده شدن برای یک آزمون مهم هستند. یکی از آن ها در مرکز یک کلان شهر زندگی می کند، به بهترین اساتید دسترسی دارد، در مدرسه ای با امکانات پیشرفته درس می خواند و بعد از ظهر ها در یک کلاس آنلاین با کیفیت شرکت می کند. اما نوجوان دوم در یک روستای دور افتاده است، مدرسه او حتی معلم فیزیک ندارد و اینترنت قطعی های مکرر دارد. هر دو نفر قرار است در یک آزمون یکسان شرکت کنند و با هم رقابت کنند! آیا این رقابت منصفانه است؟

این تصویر دردناک، نقطه شروع بحثی است که امروز می خواهیم در وبلاگ کلاسینار به صورت عمیق به آن بپردازیم. در دنیای امروز که تکنولوژی تمام ابعاد زندگی ما را تغییر داده است، مفاهیمی مانند دسترسی برابر به امکانات یادگیری، بیشتر از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته اند.

در این مقاله کاملا کاربردی و دوستانه، قصد داریم بررسی کنیم که منظور دقیق از این مفهوم چیست، چه موانعی بر سر راه آن وجود دارد و چگونه ابزار های دیجیتال می توانند به عنوان یک شمشیر دو لبه در این مسیر عمل کنند. اگر شما یک معلم، مدیر مدرسه، یا صرفا فردی دغدغه مند در حوزه آموزش هستید، خواندن این مطلب دیدگاه شما را به طور کامل تغییر خواهد داد.

 

منظور از عدالت در آموزش چیست؟

بسیاری از افراد فکر می کنند که اگر همه دانش آموزان به یک مدرسه بروند و یک کتاب را بخوانند، عدالت رعایت شده است. اما تعریف آکادمیک و واقعی بسیار عمیق تر از این حرف ها است.

 

چرا برابری همیشه به معنای عدالت نیست؟

 

یکی از بزرگ ترین اشتباهاتی که حتی سیاست گذاران کلان هم مرتکب می شوند، اشتباه گرفتن کلمه “برابری” (Equality) با “عدالت” (Equity) است. برای درک بهتر این موضوع، اجازه بدهید از یک مثال تصویری بسیار معروف استفاده کنیم:

فرض کنید سه نفر با قد های متفاوت (یک مرد بلند قامت، یک نوجوان و یک کودک خردسال) می خواهند از پشت یک حصار چوبی، مسابقه فوتبالی را تماشا کنند.

• در حالت برابری (Equality): ما به هر سه نفر یک جعبه چوبی هم اندازه می دهیم تا روی آن بایستند. نتیجه چه می شود؟ مرد قد بلند حالا خیلی بالاتر از حصار است، نوجوان به سختی می تواند بازی را ببیند و کودک خردسال با وجود داشتن جعبه، هنوز هم قدش به حصار نمی رسد! ما امکانات برابر دادیم، اما مشکل حل نشد.
• در حالت عدالت (Equity): ما شرایط هر فرد را بررسی می کنیم. به مرد قد بلند اصلا جعبه ای نمی دهیم چون نیازی ندارد. به نوجوان یک جعبه می دهیم و به کودک خردسال دو جعبه می دهیم. حالا هر سه نفر می توانند به راحتی مسابقه را تماشا کنند.

در دنیای یادگیری هم دقیقا همین قانون حاکم است. برابری یعنی به همه یک لپ تاپ بدهیم. اما عدالت یعنی به دانش آموزی که در خانه لپ تاپ و اینترنت پر سرعت دارد لپ تاپ ندهیم، و در عوض بودجه آن را صرف تامین اینترنت و تجهیزات برای دانش آموز مناطق محروم کنیم. هدف نهایی، رساندن همه به یک سطح از دید و درک است، نه پخش کردن مساوی منابع.

 

ارکان و پایه های اساسی تشکیل دهنده یک سیستم عادلانه

برای این که بتوانیم ادعا کنیم یک محیط آموزشی از استاندارد های لازم برخوردار است، باید سه ستون یا پایه اصلی به صورت هم زمان وجود داشته باشند. فقدان هر یک از این موارد، کل سیستم را دچار فروپاشی می کند:

• الف) دسترسی فیزیکی و دیجیتالی (Access)

  اولین قدم این است که همه افراد امکان حضور در محیط یادگیری را داشته باشند. در گذشته این دسترسی فقط به معنای ساخته شدن مدرسه در روستا ها بود. اما امروز، دسترسی به اینترنت پر سرعت، داشتن گوشی هوشمند یا تبلت و توانایی شرکت در یک وبینار آنلاین نیز بخش جدایی ناپذیر از ستون دسترسی است.

• ب) کیفیت محتوا و اساتید (Quality)

  دسترسی به تنهایی کافی نیست. اگر یک دانش آموز در مدرسه ای مخروبه با معلمی بی انگیزه و بدون مهارت درس بخواند، در حالی که دانش آموز دیگر توسط اساتید دانشگاهی آموزش ببیند، بی عدالتی در اوج خود قرار دارد. کیفیت آموزش، به روز بودن منابع درسی و مهارت انتقال مفاهیم باید برای همه در یک سطح استاندارد باشد.

• ج) خروجی و نتایج معنادار (Outcomes)

  ستون سوم به نتایج نگاه می کند. آیا نرخ قبولی در دانشگاه ها، مهارت های ورود به بازار کار و سطح سواد اجتماعی در بین دانش آموزان مناطق مختلف تفاوت فاحشی دارد؟ اگر پاسخ مثبت است، یعنی دو ستون قبلی به درستی کار نکرده اند.

 

چه موانعی جلوی رویای دسترسی همگانی را می گیرند؟

متاسفانه با وجود تمام تلاش ها، هنوز راه درازی تا رسیدن به نقطه مطلوب در پیش داریم. موانع و چالش های بسیار بزرگ و پیچیده ای در این مسیر وجود دارند که مهم ترین آن ها عبارتند از:

• فقر اقتصادی خانواده ها: زمانی که یک خانواده برای تامین هزینه های اولیه زندگی مانند خوراک و پوشاک دچار مشکل است، خرید کتاب های کمک آموزشی یا ثبت نام در کلاس های تقویتی عملا از سبد هزینه ها حذف می شود. این دانش آموزان معمولا برای کمک به اقتصاد خانواده مجبور به کار کردن می شوند و زمان یادگیری خود را از دست می دهند.
• توزیع نابرابر امکانات جغرافیایی: تمرکز ثروت، امکانات پیشرفته و اساتید مجرب در پایتخت و شهر های بزرگ، باعث می شود تا دانش آموزان شهرستان های کوچک و روستا ها به صورت پیش فرض یک قدم از رقبا عقب تر باشند.
• موانع فرهنگی و اجتماعی: در برخی مناطق، هنوز هم نگاه های تبعیض آمیز نسبت به تحصیل دختران وجود دارد و یا کودکان دارای معلولیت های جسمی، به دلیل نبود زیر ساخت های مناسب در مدارس، از چرخه آموزش خارج می شوند.
• نقص در سیستم ارزیابی: برگزاری آزمون های سراسری و استاندارد (مانند کنکور) که فقط بر اساس محفوظات طراحی شده اند، به شدت به نفع کسانی است که پول کافی برای یادگیری تکنیک های تست زنی دارند و استعداد های واقعی را نادیده می گیرد.

 

نقش شگفت انگیز فضاهای مجازی در شکستن مرز های جغرافیایی

 

تا چند سال پیش، حل مشکل تمرکز امکانات در شهر های بزرگ تقریبا غیر ممکن به نظر می رسید. ما نمی توانستیم بهترین استاد ریاضی تهران را مجبور کنیم که هر روز به یک روستای مرزی سفر کند! اما تکنولوژی این معادله را برای همیشه تغییر داد.

ابزار های دیجیتال و پلتفرم های نوین، توانستند دیوار های آجری کلاس ها را فرو بریزند. امروزه یک دانش آموز در دور افتاده ترین نقطه کشور، تنها با داشتن یک گوشی موبایل و اینترنت، می تواند در بهترین کلاس ها شرکت کند. این جا است که پلتفرم های بومی و قدرتمندی مانند کلاسینار وارد میدان می شوند و نقش حیاتی خود را ایفا می کنند.

در بستر کلاسینار، یک معلم می تواند یک اتاق مجازی ایجاد کند و هم زمان به دانش آموزانی از ده شهر مختلف آموزش دهد. امکاناتی مانند تخته وایت برد تعاملی باعث می شود تا دانش آموزان دقیقا حس حضور در محیط واقعی را داشته باشند. همچنین، قابلیت بی نظیر ضبط جلسات در این پلتفرم ها، یک نعمت بزرگ برای دانش آموزانی است که ممکن است به دلیل کار یا مشکلات دیگر نتوانند در زمان مقرر آنلاین شوند. آن ها می توانند فایل ضبط شده را بار ها و بار ها تماشا کنند؛ امکانی که در آموزش سنتی هرگز وجود نداشت!

 

آیا ابزار های آنلاین می توانند شکاف طبقاتی را عمیق تر کنند؟

به عنوان یک تحلیل گر منصف، باید به روی تاریک سکه نیز نگاه کنیم. آیا تکنولوژی همیشه باعث بهبود شرایط می شود؟ متاسفانه خیر. اگر تکنولوژی بدون برنامه ریزی وارد سیستم شود، می تواند به پدیده خطرناکی به نام “شکاف دیجیتال” (Digital Divide) دامن بزند و بی عدالتی را از حالت فیزیکی به حالت مجازی تبدیل کند.

ریسک ها و تهدید های اصلی در این بخش شامل موارد زیر است:

• فقدان سخت افزار مناسب: خانواده ای که توان خرید چند گوشی هوشمند برای فرزندان خود را ندارد، عملا از چرخه آموزش دیجیتال حذف می شود.
• نابرابری در کیفیت اینترنت: سرعت پایین و قطعی های مکرر اینترنت در مناطق حاشیه ای، تمرکز دانش آموزان را از بین می برد و آن ها را از ادامه مسیر دلسرد می کند.
• سواد دیجیتالی پایین: بسیاری از والدین و حتی معلمان سنتی، آشنایی کافی با نحوه کار کردن با نرم افزار ها، تنظیمات میکروفون، یا مدیریت فایل ها را ندارند و این موضوع باعث افت شدید کیفیت یادگیری می شود.

بنابراین، تکنولوژی به خودی خود یک معجزه گر نیست، بلکه ابزاری است که اگر عادلانه توزیع نشود، می تواند فاصله بین فقیر و غنی را در کسب دانش بیشتر از قبل کند.

 

چگونه با تکیه بر تکنولوژی، فرصت های یادگیری را توزیع کنیم؟

برای این که بتوانیم از تهدید های گفته شده در بخش قبل عبور کنیم و به سمت یک سیستم ایده آل حرکت کنیم، نیازمند یک سری اقدامات عملی و ترکیبی هستیم. دولت ها، سازمان های مردم نهاد و شرکت های تکنولوژی (مانند توسعه دهندگان پلتفرم ها) باید دست به دست هم بدهند:

1. ارائه اینترنت یارانه ای و تجهیزات ارزان: مهم ترین قدم، تامین بسته های اینترنتی ویژه و رایگان برای دانش آموزان مناطق محروم و توزیع تبلت های دانش آموزی با قیمت های حمایتی است.
2. طراحی پلتفرم های سازگار با اینترنت ضعیف: توسعه دهندگان نرم افزار ها باید سیستم هایی طراحی کنند که در صورت افت سرعت اینترنت، ارتباط کاربر کاملا قطع نشود. یکی از مزایای پلتفرم هایی که سرور های داخلی قدرتمند دارند، مصرف نیم بهای اینترنت و پایداری بیشتر اتصال است.
3. تولید محتوای آفلاین غنی: نباید همه چیز را به ارتباط زنده (لایو) محدود کرد. همان طور که اشاره شد، ابزار هایی که در پلتفرم های مدرن برای ذخیره سازی ویدیوی کلاس ها وجود دارند، این امکان را می دهند که محتوا در قالب لوح فشرده یا فلش مموری نیز در اختیار کسانی که اصلا اینترنت ندارند قرار بگیرد.
4. آموزش سواد رسانه ای به معلمان: برگزاری دوره های کوتاه مدت برای معلمان تا یاد بگیرند چگونه از ابزار های تعاملی آنلاین برای درگیر کردن ذهنی دانش آموزان استفاده کنند، یک ضرورت غیر قابل انکار است.

 

یک جامعه با فرصت های برابر تحصیلی چه شکلی خواهد بود؟

شاید برای شما سوال پیش بیاید که اگر تمام این چالش ها حل شوند و ما به یک عدالت مطلق در بحث آموزش برسیم، در نهایت چه اتفاقی در سطح کلان جامعه رخ می دهد؟

تاثیرات این اتفاق شبیه به یک دومینوی شگفت انگیز است. زمانی که همه استعداد ها بدون توجه به میزان ثروت خانواده شان شکوفا شوند، نو آوری و اختراعات در کشور به شدت افزایش می یابد. رشد اقتصادی سرعت می گیرد زیرا نیروی کار متخصص و ماهر تری وارد بازار می شود.

از سوی دیگر، تحقیقات نشان داده است که هر چقدر سطح آگاهی و سواد در طبقات پایین جامعه بالا تر برود، آمار جرم و جنایت، بزهکاری و حتی بیماری های مرتبط با عدم رعایت بهداشت به شدت کاهش می یابد. در واقع، سرمایه گذاری روی توزیع عادلانه دانش، هزینه های دولت را در بخش های پلیس، زندان ها و بیمارستان ها کاهش می دهد.

جامعه ای که در آن فرصت های برابر وجود داشته باشد، جامعه ای است که در آن امید به آینده زنده است. در چنین جامعه ای، یک کودک روستایی با نگاه کردن به ستاره ها، رویای فضانورد شدن را در سر می پروراند و می داند که مسیر رسیدن به این رویا، نه با پول، بلکه با تلاش و دسترسی به آموزش های با کیفیت امکان پذیر است.

 

نتیجه گیری و سخن پایانی

در این مقاله از وبلاگ کلاسینار تلاش کردیم تا با نگاهی واقع بینانه و به دور از شعار زدگی، یکی از مهم ترین مفاهیم اجتماعی قرن حاضر را بررسی کنیم. دیدیم که تفاوت بسیار ظریف اما مهمی بین برابری و عدالت وجود دارد و چگونه چالش های اقتصادی می توانند استعداد های ناب را از بین ببرند.

همچنین به صورت ویژه بررسی کردیم که چگونه فضای مجازی و پلتفرم های پیشرفته ای مانند کلاس آنلاین و وبینار آنلاین که امکاناتی نظیر تخته های تعاملی، اتاق های گفت و گو و قابلیت بازبینی جلسات را ارائه می دهند، می توانند ناجی سیستم آموزشی باشند؛ به شرط آن که زیر ساخت های اولیه برای همه فراهم شود. آینده روشن است، به شرطی که باور کنیم آموزش یک کالای لوکس فروشی نیست، بلکه حق طبیعی هر انسان برای رشد کردن است.